El sueno de la razon produce monstruos, Als de reden is verdwenen, komen de monsters. Dit schreef Fransisco de Goya y Lucientes (1746-1828) bij een van zijn etstekeningen. Je zag een slapende man met zijn hoofd in zijn armen op tafel liggen, omringd door monsterlijke vogels El sueno de la razon produce monstruos. Actueler had het niet kunnen zijn.
Met een bus vol NAU studenten en docenten bezochten we het museum Bozar te Brussel op 29 november j.l. Hier bekeken we o.a. de tentoonstelling Luz et Sombra, Goya and Spanish realism.
Goya en zijn politieke kracht
Hoewel de Spaanse kunstenaar eind 18de eeuw begin 19de eeuw leefde, verloor zijn werk over oorlog, uitbuiting en armoede niet aan actualiteit. Zijn etsen over vluchtende mensen of van dode vrouwen en mannen verspreid liggend in het open veld zijn minstens even indringend als de beelden uit Gaza of Darfur die we nu op televisie zien. In de expositie zag je hoe de Baskische fotograaf Nicolaas de Lekuona (1913-1937) de dramatiek van een van Goya’s gravures benadrukte. Goya had het wrede verlies van een geliefde als gevolg van oorlog uitgebeeld. Een ets waar rouwende mensen een dode omringen. Lekuona portretteerde ongeveer een eeuw later het gezicht van een jonge zoon wang aan wang met het gezicht van zijn dode moeder, afgebeeld als een jong gezicht tegen een masker in het zand. Deze foto hing naast de soortgelijke ets van Goya. Niet beter hadden deze twee kunstenaars de oorlog in notendop kunnen verbeelden.
Naast oorlogsleed waren onmenselijke gevangenschap en mensonwaardige armoede veel voorkomende thema’s in het latere- en voor mij en andere NAU studenten meest interessante- werk van Goya. De tentoonstelling ‘luz y sombra’, licht en schaduw liet in gravures en schilderijen zien hoe Goya speelde met licht en schaduw. Goya schroomde niet om juist dankzij de licht en schaduw werking het zwarte juk van armoede, oorlog en de strakke moraal van de katholieke kerk in Spanje te benadrukken als schaduw voor ‘het volk’ in die tijd. Goya zette zijn perfecte teken- en schilderstalent in om dit onrecht kritisch en realistisch aan de kaak te stellen. Art&Justice pur sang!
De relatie tussen Goya en Flamenco: Duende
Een tweede aspect wat extra opviel in de tentoonstelling was dan ook zijn geweldige en geroemde tekenkunst waarin hij door middel van lijn, licht en schaduw krachtige beweging in zijn werk naar voren bracht. Soms aangevuld met korte tekst. Een pentekening van een stierenvechter is me sterk bijgebleven. Met een paar perfecte inktlijnen wist hij het achterste gestrekte been van de stierenvechter een enorme kracht te geven. Perfect omdat de stierenvechter hierdoor in een oprechte, haast magnetische balans stond met de stier. Hetzelfde spel van beweging, kracht en balans zag je terug in de tekening waar de stierenvechter zijn zwaard tussen de ogen van de stier houdt. Wat een magnetische spanning, wat een ‘duende’, zoals ze in de Flamenco zeggen. Duende, de perfecte balans tussen het aardse en het hemelse, die de flamenco dansers met hun concentratie, aandacht en beweging oproepen. Aards, het stampen naar beneden, hemels, het sierlijk draaien naar boven. Schaduw en licht. Op leven en dood. Duende wat ook de Spaanse Goya heel realistisch, treffend en energiek tot uiting bracht.
De surrealistische filmmaker Luis Bunuel sloot aan bij het weergeven van de realiteit die vanwege zijn ernstige mensenrechtenschendingen surrealistisch aandeed. Hij maakte in 1932 een documentaire over Las Hurdes, een dorp in een achtergebleven gebied in West-Spanje. Buñuel schilderde het dorp en de omgeving af als de hel op aarde: een land geplaagd door honger, ziekte en gebrek, dat bevolkt wordt door dwergen, gekken en vroegoude vrouwen. Het zien van deze beelden bood context aan de politieke drijfveren van Goya en liet zien hoe surrealistisch – doch realiteit- deze mensonwaardige omstandigheden in wezen waren. De fotografe Marisa Gonzalez legde de angst van vrouwenmishandeling vast in een reeks van aangrijpende portretten. Dit waren mooie toevoegingen op de tentoonstelling. Elena Blasco trof de – door Goya eveneens verbeelde- onderdrukking van vrouwen met ‘iAy! (oh!), een heldere afbeelding van slechts in rood gedrukte lijnen die de contouren van een vrouwenhoofd aangeven waarbij een hand aan haar paardenstaart trekt. Dus Oh! Niets aan toe te voegen! De Baskische fotograaf Nicolás de Lekuona noemde ik hierboven al. En Dario Villalba schilderde het wit rode schilderij ‘la Duches de Alba’ met haar prachtige Spaanse kapsel en hondje in het blauw. Haar kapsel had hij weelderig uitvergroot en haar handen dropen van ‘blauw bloed’. Mooi! Geen sterkere wijze om de bloederige effecten van geweldsmonopolie subtiel uit te drukken. De Spaanse kunstenaars die we zagen dragen in mijn ogen bij aan Justice and Art. Persoonlijk had ik in het museum ook Justice and Art kunstenaars van andere landen of continenten, zoals uit Afrika, op zijn plek gevonden. Maar, leerde ik, kunst is ook keuzes maken!
Goya onder de loep
Een van de medestudenten wees me op het oorspronkelijke schilderij van ‘la Duches de Alba’, die Goya volledig wit met rode accenten heeft afgebeeld. Het was dan ook verrijkend – naast gezellig- om met elkaar het museum te bezoeken. De docenten wezen ons ook op aspecten waar we wat aan hadden. Bijvoorbeeld; ‘Je hoeft niet overal bij stil te staan en alles te lezen, maak keuzes’ of ‘Kijk hoe ze het hebben gemaakt’, herhaalde Annemarie een paar keer. Ze wees ons bijvoorbeeld hoe Goya een aspect in het schilderij van Jose de Toro-Zambrano y Ureta benadrukte o.a. door lijnrichting van de kwast, het toenemende licht en oplopende mate van detaillering in de richting van het portret. Ze liet aan de hand van een ander portret van Goya zien, hoe een bovenlip niet meer is dan een donkere verfstreek en de onderlip een lichte. Hoe hij diepte in de lucht kreeg door fellere of donkerder kleuren hoog in het vlak en lichter of vager richting de horizon. We stonden met haar stil bij het schilderij over gevangenschap. Dit sprong er uit vanwege het diffuse licht dat boven de muren van een open donkere gevangenis als een wolk van mist hing. Nadere inspectie leerde ons dat dit haast magische licht ‘niet meer’ was dan verschillende diktes van witte verfstreken. Helaas is dit schilderij niet meer met een foto terug te halen omdat het een particulier bezit was, wat je op de tentoonstelling niet mocht fotograferen. Maar gelukkig is het beeld ingeprent.
Van Goya naar John Baldessari
Dit brengt me ten slotte bij een kunstenaar die net als Goya het beeld combineerde met tekst. Dit is de Amerikaanse John Baldessari (1931-2020). Het museum Bozar besteedde dan ook parallel aan Goya en aanverwante Spaanse schilders ruime aandacht aan hem. Een gids vertelde ons 1,5 uur over de denkwijze van deze conceptuele kunstenaar. Iets wat hij overigens zelf niet wilde zijn. Als professor in de kunst ontwikkelde hij zichzelf parallel als kunstenaar en werkte steeds meer met fotografie veelal door anderen gemaakt. Wat had hij nog toe te voegen in de schilderkunst, redeneerde hij. Zo legde hij zich toe op conceptual art. Baldessari is een kunstenaar die de kijker kunst wilt laten ervaren. Hij stimuleerde kunstenaars hun schepping los te laten en in vertrouwen over te dragen aan de kijker. De kijker bepaalt uiteindelijk wat het beeld zal zijn, redeneerde hij.
Baldessari was een kunstenaar die woorden en kleur als een toevoeging zag op het beeld. De tekst ‘de jurk van Marily Monroe’ op een wit vlak is voldoende om iedereen de jurk te laten verbeelden. Een nagel van een bekend schilderij, en de naam van dit schilderij erbij, is voldoende om dit schilderij tot verbeelding te brengen. Dus de nagel is het schilderij, aldus Baldessari. Zo speelde Baldessari met beeld, woord en kleur ten behoeve van verbeelding en ervaring. Baldessari is het meest bekend om de mix tussen fotografisch materiaal, die hij uit de context haalt, herordent en soms versterkt met toevoeging van woorden of zinnen.
Tijd nemen en saaiheid tot je laten komen
Zijn openingsvideo op de tentoonstelling was geweldig. Ik kon er uren naar kijken. Je zag een lege kamer (referentie naar de lege ruimte van Peter Brook, de theaterregisseur of andersom? Zie The Empty Space – Wikipedia). In deze lege kamer die Baldessari filmde, verscheen op dag 1 een schilder. De schilder schilderde de kamer in een primaire kleur, bijvoorbeeld rood, en vertrok door een achterdeurtje. De tweede dag kwam er weer een schilder door het deurtje. Hij schilderde de rode kamer geel en verdween opnieuw door het achterdeurtje. Zes dagen kreeg de kamer een andere primaire of secondaire kleur. De zevende dag was een rust dag voor de schilders. Hiermee wilde Baldessari o.a. zeggen dat je de tijd en rust moet nemen om kunst op je in te laten werken. Te ervaren. En tevens dat je als kunstenaar moet doorwerken totdat het ultiem saai wordt. Op dat dieptepunt komt de doorbraak. Een van de wijsheden die we ook als NAU studenten meekrijgen. Tijd was naast ruimte een belangrijke factor voor Baldessari. Het grote video scherm stond niet voor niets in een ruimte dat beplakt was met behang waarop twee type cirkels – klokken en pizza’s- elkaar ritmisch afwisselden. In beide cirkels wezen de lijnen kwart over 12 aan.
De tirannie van het kader
Baldessari vond dus dat alles al gemaakt was. Wat had hij nog toe te voegen? In ieder geval humor. En aan bestaande beelden tekst, kleur en beeld. Maar dan wel anders dan anderen. Dus buiten de tirannie van de kaders. Bijvoorbeeld door de rand van het schilderij te doorbreken of door een foto van een vlieg tegen het plafond te plakken. Of door aandacht te besteden aan lichaamsdelen die nooit onder de aandacht waren gekomen, zoals specifiek het oor. ‘En dan alleen het oor, want dan vestig je ook de aandacht op het oor’, zei Annemarie. Of de uitstekende (fop) neus. Hij brak ook als eerste kunstenaar door met totaal installaties door foto’s twee of drie dimensionaal op te stellen, tekst toe te voegen, gezichten op foto’s weg te stickeren. Installaties die vragen oproepen. Niet beperken tot een schilderij, zei hij, maar gebruik de ruimte met meer beelden die samen een gek verhaal maken met open eindjes. Zodat de kijker zich vragen stelt, onderzoekt en deel uit maakt van de installatie in de ruimte en in het nu.
Op weg naar kunstenaarschap
Het was een rijk gevulde en geweldig goed georganiseerde educatieve dag vol oude en hedendaagse kunst in het museum, gezelligheid, gesprek, lekkere koffie in Bozar – en in de bus- en inspirerende galeries buiten in de buurt rondom Bozar. Hier sprong vooral het prachtige kleurenspel van de kunstenaar Albert Irvin, o.a. geïnspireerd door Rotkho, op mijn netvlies. Ook het werk van Rirkrit Tiravanija’s op grote krantenpapieren sloeg aan omdat hij – net als Goya drie eeuwen eerder- de hedendaagse politieke en sociale crisissen schilderde. Hierin was hij overigens geïnspireerd door de Amerikaan Philip Guston. Die wist nog veel harder het onrecht in Amerika ten tijde van de Ku Kluk Klan te treffen met verf, leerde Frans een van de NAU docenten ons.
De rode lijn van de excursie was dat wat je op het NAU leert, je nu ook in levenden lijve terug zag, bevestigd zag of hoorde. Dit heeft voedend gewerkt en het was vooral inspirerend op het pad naar kunstenaarschap!
Yvonne Heselmans,student NAU