Tijdens de 13e Biënnale van Berlijn voor hedendaagse kunst
Henny Harkema met mentale support van Kees van der Laan
Aan Guda heb ik toegezegd dat ik het verslag voor de excursieweek wel wil maken. Ik ook met m’n grote mond. Maar ja, voor mezelf wilde ik toch ook een verslag maken, dus waarom niet. Al op de eerste dag loop ik tegen mezelf aan, de tweede dag fiets ik tegen een paaltje. Tsja zonder butsen gaat het niet. Waar ik tegen aan loop is dat ik het te goed wil doen en daardoor vergeet te genieten en goed te kijken naar alle kunst die op me af komt. ’s Avonds deel ik dit met Kees bij een biertje bij Jonas, ons stamcafé de komende dagen. Ah, zegt Kees, dat vraagt om een oplossing, ik ga je helpen. Het is het begin van een mooie vriendschap. Ook het verschijnen van een vos, maar dan anders dan wat de biënnale uitdraagt. Over de ‘vos van de biënnale’ kun je het mooie verhaal van Michiel lezen.
Vrijdag 22 augustus 2025
In de trein maak ik de overgang van familie naar kunst in Berlijn met de NAU. Ik heb er heel veel zin in! Heerlijk weer eens naar Berlijn. Bij aankomst op het Hauptbahnhof Berlijn zie ik ineens allemaal mensen met een rolkoffertje, een rugzak en telefoontasje. Ze zien er NAU-erig uit 😃. Dat blijkt wel te kloppen. Met elkaar stappen we in de metro en vinden onze weg naar het St. Vincenthaus. Het inchecken gaat heel vlot. De kamers zijn sober maar comfortabel, toilet en douche zijn op de gang. Door het delen van de kamers en het gezamenlijke doel zitten we al snel bij café Jonas, twee straten verderop, van alles uit te wisselen. In welk jaar zit jij? Wat maak je? Waar kijk je naar uit deze week? Het biertje smaakt best. We besluiten met een groepje van zeven mensen een restaurantje in de Akaziënstrasse te zoeken en komen terecht bij een Indisch restaurant. Goed gegeten. Mijn kamergenoot Anne en ik besluiten daarna onze kamer op te zoeken. Ik vind het wel prima voor de eerste avond. Er komt nog genoeg op me af.
Zaterdag 23 aug
In de ochtend gaan we met z’n allen met de metro naar de fietsverhuur bij Alexanderplatz. Het duurt natuurlijk even voordat we allemaal een fiets hebben, maar tegen tienen hebben zich vijf groepjes geformeerd rond Guda, Frans, Annemarie, Jans en Dieke. Lang leve de docenten die ons door Berlijn loodsen. We hoeven niets op te zoeken, zij weten de weg, echt fijn! Vandaag fiets ik achter Guda aan. Onderweg van de Alexanderplatz naar de Hamburger Bahnhof leidt zij ons langs het Haus des Lehrer. Dit gebouw staat nu leeg. Halverwege het gebouw, om het gehele gebouw heen, is een schildering te zien, gemaakt door Walter Womack. De afbeelding is een mozaïek van het dagelijkse socialistische leven. Frans heeft de schildering in het klein nageschilderd. We krijgen later op de dag een foto ervan. Voor mij ook een mooi voorbeeld hoe kunst kan inspireren en kan leiden tot je eigen kunst.
Ergens in de buurt van de Dom staat een monumentaal gebouw met één grote ruimte. In het midden van die ruimte, onder een lichtkoepel staat een prachtig beeld van Käthe Kolwitz. Zo mooi hoe zij de emotie van oorlog en geweld weet te vangen. Het brengt je ook bij de oorlogen die vandaag op diverse plekken in de wereld worden gevoerd. Zoveel leed wordt er aangedaan ….
We fietsen verder langs een stukje van De muur. Tussen 1961 en 1989 doorkruiste de muur een begraafplaats. Bizar dat je van de ene op de andere dag je geliefden niet meer kon bezoeken. Het brengt ons alvast in het gedachtengoed van de biënnale.
Hamburger Bahnhof
https://www.smb.museum/museen-einrichtungen/hamburger-bahnhof/home
En dan komen we aan bij het Hamburger Bahnhof. In hal 1 zien we de grote werken van Klára Hosnedlova. Een eerste blik brengt de mooie doeken van Magdalena Abakanowizc naar boven. Bij een nadere blik lijken de werken in z’n geheel niet op elkaar. Dat is één van de dingen die ik op deze reis leer. Beter kijken. Thuis kijk ik op instagram en zie een foto van het werk in die grote hal. De vorm van het kunstwerk sluit heel mooi aan bij de vorm van de hal.
Met een groepje struinen we door hal 6. We komen langs talloze schilderijen van voorwerpen. Ik kijk er niet naar, het is te veel. Wel blijf ik een poos stilstaan bij het object Bergama stereo. Ik houd van de constructie, de opengelaten ruimtes en het geluid wat eruit komt.
In hal 2 is het werk te zien wat gecureerd is voor de biënnale. Er is een film van oude vrouwen uit Korea (geloof ik). Zij vouwen doeken en knopen ze aan elkaar. Later worden de doeken over stenen gedrapeerd. Vooral de oude geconcentreerde gezichten van de vrouwen vind ik mooi. Verderop hangen aan elkaar geknoopte doeken. Door het licht wat er op staat ontstaat er een mooi spel van schaduwen. Afgelopen jaar kreeg ik in een werkbespreking als feedback om goed te kijken naar hoe ik iets in de ruimte zet. Dit is daar een mooi voorbeeld van.
In hal 5 ga ik op zoek naar een kunstwerk met alleen tekst en geluid. Een aanrader van Guda. Het is indrukwekkend. Uitgesproken teksten die ook op twee muren verschijnen, waarbij het wit van de muren afgewisseld wordt met rood en blauw waardoor het gesprek wat plaats vindt wordt versterkt. Het is jammer om de inhoud het gesprek te vertellen omdat daarmee het effect verloren gaat als je zelf gaat kijken. Ik mis de werken van Joseph Beuys en het ‘ruimtelijke werk met aarde’ waar iedereen zo lovend over spreekt, de tijd is op, we gaan weer verder.
Ehemahliges Gerichtsgebäude
https://www.berlinbiennale.de/de/orte/3425/ehemaliges-gerichtsgebaude-lehrter-strasse
In dit gebouw zijn meerdere ruimtes ingericht met ‘Biënnalekunst’. Ik kijk naar tekeningen van Elshafe Mukhtar. Het zijn pentekeningen met rode pen over de oorlog in Sudan. Ik vind ze erg mooi en heb bewondering voor de manier waarop zij de figuren weet te tekenen. Veel rood aan één kant van de figuur en de andere zijde met een eenvoudige lijn. Dat rood is natuurlijk niet voor niets.
Dan kom ik in een ruimte terecht waar een film van Simon Wachsmut draait. Ik bekijk de film helemaal. Hij bestaat uit twee aktes. In de eerste akte marcheert een man met een varkenskopmasker over een verlaten Tempelhof. Op een bordje toont hij de tekst: Je moet 12 uur op de Tempelhof marcheren om kunst te begrijpen. De marcherende man/varken is vanuit verschillende perspectieven gefilmd, waardoor het beeld spannend blijft. Langzaam maar zeker ga je je afvragen, wat hij daar doet. Van wie moet hij marcheren? Wat bewaakt ie? Waar doet ie het voor? Dan komt de tweede akte. Dezelfde man zit tegenover een rechter aan een tafeltje in een kleine ruimte. Hij wordt ondervraagd waarom hij marcheerde op de Tempelhof en van wie hij dat moest doen. Er ontspint zich een intrigerend gesprek, waarbij de rechter ook niet meer weet waarom hij de man ondervraagt. Als we weer buiten komen staat de groep op ons te wachten. Oeps, gauw weer op de fiets.
Het is tijd voor het in tempo bezoeken van een aantal galeries. Het is één van mijn leerdoelen: hoe een galerie te bezoeken. In deze excursieweek kan ik mijn hart ophalen 😊.
We beginnen bij Galerie Esther Schipper. Er hangen mooie pentekeningen met india inkt van Elisabeth Schrader. Het eerste wat ik altijd voel is ontzag voor het geduld en de aandacht waarmee alle streepjes zijn gezet. Hier zie ik terug wat in de tekenlessen altijd benadrukt werd: lijnen zetten met aandacht. Zelf vind ik dat allesbehalve makkelijk, maar het is mooi dat ik het ondertussen een beetje kan herkennen. Dan door naar galerie Judin, waar de serie EMDR van Lydia Pettit hangen. Zij heeft zichzelf geportretteerd in olieverfschilderijen naar aanleiding van EMDRsessies die ze heeft ondergaan. Indrukwekkend is het. Het ziet er heftig en kwetsbaar uit. Prachtige gelaagdheid en kleurgebruik. In de galerie praat ik met medestudent Ria over het bezoeken van een galerie. Het gesprek helpt om De volgende galerie is van Thomas Schulze. Een paar mooie ruimtelijke werken, maar we gaan al door naar Galerie Judin bei der Tankstelle. Hier kijken we naar schilderijen van Ellen Akimoto. Het heeft iets mythisch zeg ik tegen Anne Marie. Zij kijkt zoals ze wel vaker kan kijken en legt dan uit dat de doeken liggend zijn gemaakt met sjablonen. De verf is heel nat opgebracht waardoor het uitwaaiert over het doek. Opnieuw leer ik weer kijken!
Als ik buiten kom is mijn groep weg, ik ben telkens zo geboeid dat ik iedereen uit het oog verlies. Ik besluit alleen naar het Vinzenzhaus te gaan. Daar zie ik niemand. Eens kijken wie er bij Jonas is. Ook niemand. Op mijn appvraag in de appgroep waar iedereen is, krijg ik geen reactie. Ik bel Kees. Die neemt op en komt direct. We hebben een mooi gesprek bij Jonas en ik deel mijn worsteling met het verslag. We gaan samen optrekken. Daarna zoeken we contact met anderen. We schuiven aan bij een groep en eten bij de Vietnamees waar ook weer een bijzonder gesprek ontstaat over werk, opvoeding, gezondheid, kinderen enz.
Zondag 24 aug
Vandaag fiets ik achter Jans aan. Het is zo genieten op de fiets door Berlijn. Ik had me voorgenomen goed op de weg te letten, maar wil toch kijken of ik de Fernsehturm kan ontdekken. In mijn linkerooghoek ontwaar ik een object, te laat, ik bots met mijn stuur tegen een paaltje en schaaf m’n vinger. Tsjonge wat kan een mens zich dom voelen. Afijn iedereen laat me gelukkig even met rust en bij elk paaltje klinkt nu een luide roep ‘PAALTJE’ 😉.
Jans neemt ons mee naar een gedenkwaardig blok beton. Het was ooit bedoeld om de kracht van de grond te meten om er een monumentaal gebouw neer te zetten. Een pompeus onderdeel van een pompeus stadsplan. Gelukkig is het nooit in uitvoering gekomen. Daarna rijden we door naar het Holocaust monument en het monument voor vervolgde homoseksuelen. Zoveel historie in deze stad. Op de fiets praten we er nog over na.
En dan, dan komen we bij de Borosbunker! Ik had er nog nooit van gehoord en nu sta ik ervoor. We krijgen een rondleiding van een jongen die zelf een kunstwerk is, in zijn strakke witte kniebroek broek met zware zwarte laarzen eronder. Hij vertelt dat de bunker een geschiedenis heeft van wapenopslag en opslag van bananen (in de volksmond wordt dit gebouw dan ook wel de bananenbunker genoemd). In de jaren tachtig is het een discotheek geweest, waarin het zweet op de vloer dreef omdat er geen beluchting was. Uiteindelijk is het gekocht door de familie Boros die het tot museum voor moderne kunst heeft gemaakt. Jammer genoeg mogen we geen foto’s maken, maar gelukkig vind ik thuis materiaal op de website. Op hun website staat: “We collect art that we don’t understand. The interest in a work of art is preceded by a borderline experience, a strangeness that must not be repelled.” https://boros-collection.com/en/ . Het is zeer de moeite waard om de site te bezoeken. Nog mooier is het om naar Berlijn te gaan en een rondleiding in het museum te boeken. In elke ruimte staat één object. Op die manier krijgt het alle aandacht. Bijzonder bij de vrouwenbeelden is dat wij hen wel kunnen zien maar zij ons niet. De gezichten zijn bedekt. Overigens is het gebouw met de ruwe dikke muren en plafonds ook zeer de moeite waard. Een hoogtepunt dit bezoek.
Na de Borosbunker hebben we de tijd om even te lunchen. Dit doen we aan de overkant in een lunchroom. Elke dag is weer verschillend hoe en waar we de lunch nuttigen. Soms alleen met je eigen groepen, soms sluiten er andere groepen aan. Gezellig.
’s Middags is het weer tijd voor galeriebezoek. We bezoeken drie galeries van Galerie König, waar moderne kunst hangt en staat. Bij de eerste galerie loop ik langs de schilderijen en foto’s. Ik weet niet goed waar ik naar kijk. Dan krijg ik een prijslijst van de werken onder ogen. Pardon, hoeveel???? Ik blokkeer in het kijken. De eurotekens verschijnen telkens voor mijn ogen. Het is mijn onwetendheid. In deze wereld ben ik nog nooit geweest. Ik snap het gewoon niet meer. Anne Marie legt uit dat het gerenommeerde kunstenaars zijn die vernieuwend in hun tijd zijn geweest. En spoort me aan naar het werk te kijken en de getallen los te laten. Goede tip. Ik concentreer me op de werken en zie mooie dingen. Vooral de grote gele vlakken van Bernd Zimmer spreken me aan. Als ik op kijk zie ik door het raam de mensen van mijn groep lopen. Gauw naar buiten om me aan te sluiten. Oh, oeps, ze hebben al een tweede galerie gehad. Hierin waren mooie getufte tapijten te zien. Nou ja, het is. Op naar galerie 3. Het is geweldig dat een kunstenaar een grote ruimte tot z’n beschikking krijgt. In deze ruimte is met een paar objecten een ‘Kathedraal’ gebouwd. Aan de wand zijn zes digitale platen bevestigd waarop verschillende figuren ‘lopen’. Voor mij lopen ze om de kerk heen, ze gaan niet naar binnen. Prachtig vind ik dat elke figuur een eigen stijl van lopen en kleding heeft terwijl ze in dezelfde zwart-wit stijl zijn afgebeeld. Niet iedereen vindt het mooi, dat is ook wel logisch.
Tot slot bezoeken we nog galerie Bethaniën. Ook een aantal mooie objecten gezien. Er was ook iets met bijen en met teksten. Maar ik heb het niet meer op kunnen nemen. Te veel.
Eind van de middag belanden we op Tempelhof, het oude vliegveld van Berlijn aan de zuidkant. Leuk om op de plek te zijn waar de film van Simon Wachsmut is opgenomen. We zitten aan lange picknicktafels en hebben veel plezier. Natuurlijk komt alle kunst van vandaag ook nog voorbij in de gesprekken. Ook komt het voorstel aan de orde om de docenten een bijdrage te geven voor een teachersdiner als dank voor hun fantastische bijdrage aan deze excursieweek. We gaan inzamelen.
Maandag 25 augustus Vandaag fiets ik weer achter Guda aan. Als eerste brengen we een bezoek aan Fotografiska https://berlin.fotografiska.com/en . In dit gebouw zaten vroeger krakers. Die wonen er niet meer, maar het museum heeft de muren wel intact gelaten inclusief de graffiti. Mooi! En wat ook een mooie tentoonstellingen. Foto’s van inwoners van Berlijn die laten zien hoe hun leven eruitziet. De humorvolle kunst van de groep Toiletpaper. Er zijn ook video’s te zien van de making of van een aantal werken. In één ruimte staat een zwembad vol met bananen. Op de rand staat: No dive, no pee, no shoes. Hahaha. En yesss, je mag erin. Dus schoenen uit en zwemmen maar. Wat doet dat eigenlijk? Zwemmen in bananen? Op de volgende verdieping hangt de serie ‘Hysteria’ van Cooper en Gorfer. Op de website vind ik: The title Hysteria itself is a reclamation. Long used to pathologize and marginalize women – the term is reimagined as a space of power and depth. Hysteria is no longer a condition to suppress but an emotional landscape to explore – an inner space where contradiction is not only allowed but essential. De werken doen denken aan mythen en klassieke kunst. Mooi gemaakt ook met kleine 3D accenten, mooie kleuren en lichaamshoudingen. Het ‘uit het platte vlak komen’ spreekt me erg aan. Misschien kan ik mijn ruimtelijk werk meer naar 2D brengen? Het ligt allemaal niet vast, heel inspirerend. Op de derde verdieping hangen foto’s van Feng Li, ik heb te kort tijd om er goed naar te kijken.
Het bezoek aan het Palais Populaire ( https://palaispopulaire.db.com/ ) was het vrolijkste bezoek. We hebben in de kelder van het gebouw naar diverse dansfilms van kunstenaars gekeken. Zie de website. Er ontstond een sfeer die op papier niet terug te halen is en we hadden een oorwurm: Istanbul 😊.
’s Middags bekijken we onder andere de expositie in het KW, waarin veel werk van de biënnale is te zien. https://13.berlinbiennale.de/de/parcours/kw-institute-for-contemporary-art
We krijgen een rondleiding. De gids vertelt veel over het activisme, maar weinig over de kunst. Jammer. Het is een ingewikkelde combinatie activisme en kunst. Wat bij blijft is het project met de onderbroeken uit Myanmar. In Myanmar gelooft men dat mannen hun kracht verliezen als ze vrouwenondergoed aanraken. Kunstenaars hebben daarop vrouwen opgeroepen om ondergoed in het buitenland te bestellen. Dit wordt bij de douane altijd gecontroleerd en dus moeten de mannen het ondergoed wel aanraken = krachtverlies. Een mooi protest, met humor, tegen het regime. Op de wand zien we allemaal stickertjes van het ondergoed.
Terugblik op de biënnale
Tsja, waar keken we nu naar? Zeker, de omstandigheden waarin kunstenaars leven in landen als Myanmar is natuurlijk niet te vergelijken met hoe wij ons in vrijheid kunnen ontwikkelen en dingen kunnen maken. Maar de combinatie activisme en kunst is moeilijk. Als activisme voorop staat leidt de kwaliteit van de kunst er vaak onder. Op maandagavond voeren we onder aanvoering van Michiel en Anne een gesprek hierover. We bespreken de volgende vragen.
1. Wat is de grens tussen activisme en kunst?
2. Is maatschappelijk engagement een essentieel onderdeel van kunst?
3. Hoe komt maatschappelijk engagement terug in je eigen kunst?
4. Is er voldoende aandacht voor maatschappelijk engagement in de opleiding van de NAU?
Boeiende vragen waar verschillende antwoorden op kwamen. Dat kan natuurlijk ook niet anders met zo’n diverse groep. Maar … er waren op de biënnale ook boeiende films en objecten. We hebben sowieso veel uitgewisseld over kunst in deze dagen. Ook was het fijn om met ouderejaars in gesprek te zijn. Een mooi beeld van wat mij als tweedejaars nog te wachten staat.
Dinsdag 26 aug.
Op weg naar de Nationale Galerie Berlijn ( https://www.smb.museum/museen-einrichtungen/neue-nationalgalerie/home/ ), waar we een rondleiding krijgen bij de expositie van Lygia Clark. Fantastisch mooi om te zien!! Deze kunstenares is zich haar hele leven blijven het ontwikkelen. Begonnen met schilderen, verdergegaan in 3D en daarna de interactie zoekend met de bezoeker vind ik fascinerend. In de expositie zijn onderdelen waarin je als bezoeker mag spelen met de objecten (kopieën ervan natuurlijk). Het spelen met de metalen figuren, de maskers, de pakken enz. geven mooie ervaringen/belevingen. Eén van haar kunstwerken lijkt op de architectuur van de National Gallery ontworpen door Mies van der Rohe, terwijl zij elkaar niet kenden en in een ander werelddeel woonden, fascinerend. Op haar website is een interactief deel te vinden waar je met de
In het NG exposeert ook Yoko Ono. Beide vrouwen beginnen in dezelfde tijd publiek uit te nodigen om te interacteren met hun kunst. Ook nog gezien: Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue van Barnett Newman. Mooi om in het echt te zien, dat is toch heel anders dan op een foto! En Gerard Richter’s doeken met onder andere Birkenau: indrukwekkend. Op insta kun je kijken hoe hij te werk gaat.harmonicaboeken kunt werken.
In CO Berlijn (https://co-berlin.org/de ) zijn intrigerende films te zien van Julian Rosenfeldt. Ik kijk naar een film waarbij de camera twee identieke woningen in spiegelbeeld volgt. Het beeld verschuift van de badkamer, naar de slaapkamer, naar de woonkamer en de keuken. De ene woning wordt afgebroken, de andere wordt opgebouwd door dezelfde man. Mooi is dat telkens dezelfde ruimtes tegelijkertijd in beeld worden gebracht, maar de handelingen zijn verschillend.
Het programma afgelopen. De meesten zijn op. Een enkeling bezoekt nog een museum, een groepje gaat naar de wijk Neuköln, anderen maken een rondvaart. Zelf beland ik op een strandtentachtig terras in het Mauerpark. De docenten Guda, Frans, Annemarie, Jans en Dieke heel veel dank! Guda natuurlijk speciaal voor alle organisatie van slaapruimte, tot museatoegang, galeriebezoeken en wegwijs worden in Berlijn. En allemaal voor het gidsen van ons door Berlijn, de aandacht en de tijd, de bereidheid om te vertellen en vragen te beantwoorden.
