Excursie Berlijn augustus 2016

Vier dagen Berlijn: vier dagen om weer eens ontdekken dat er een veelheid aan mogelijkheden is om je in kunst uit te drukken
Een verslag van Diny van der Aalsvoort en Annette Jaspers

27 augustus
De dag naar Berlijn begint zonnig en gezellig met zijn allen in de coupe. Helaas net voor Almelo dacht iemand anders: genoeg van dit leven. Meteen alles ontregeld. Ruim 4 uur vertraging. We kwamen om kwart over 8 's avonds aan bij het hotel. Snel de kamer bekijken, die was prima; fiets ophalen en lekker eten op een warme zomeravond. Op naar de kunst van Berlijn.

28 augustus
Op de fiets tijdens mooi en warm weer door mooie stukjes Berlijn, langs het Germania complex, waarvan nog een toren staat. De maquette van de stad kwam mede dankzij Frans, tot leven door zijn uitleg over de plannen voor een groots Berlijn dat gelukkig, behalve die proeftoren nooit werd uitgevoerd. We reden door een tot park omgetoverd stukje oud spoorwegemplacement. We passeerden de Spree die dwars door de stad loopt, het stukje Berlijnse muur dat bewaard is gebleven, de tentoonstelling onder langs de muur met de bezorgd makende, want zo parallel lopend met de plannen die je in Turkije ziet uitvoeren, verhalen over de gebouwen die over zijn, en de tot de verbeelding sprekende man die wist te ontsnappen aan een touw dat vanuit Oost Berlijn over de muur naar West Berlijn liep. IMG 637114232047 564552017003391 400050314571421165 o14117831 10210584465637560 9045957247401853621 n

Hoe kregen ze dat touw gespannen vanaf de verdieping in het oostelijke deel naar het westelijke deel vraag ik me nu af. We kwamen in vliegende vaart langs Checkpoint Charley en eindigden de tocht bij de KW Berlin Biënnale. Het gebouw van vier verdiepingen stond ingericht voor ons klaar. Indrukwekkende installaties, enge video's, maar ook hele mooie zoals die waarbij je omringd door water een futuristisch verhaal kreeg toegelicht. Ook was er beneden een aparte ruimte waar kunst, video's, foto's en attributen stonden voor een bevolkingsgroep waarvan ik me toen realiseerde dat het wel wit was allemaal in de andere ruimtes. Ik begreep het echter niet: de uitingen van de zwarte cultuur, niet rap maar wel mannen die je associeert met rap. De lunch was een korte onderbreking voor een volgend gebouw vol met kunst. Het eerste stuk was ingericht met de prachtige foto's van Cindy Sherman, de Me, my collectors room. Vooral de film stills vond ik geweldig. Ik had wel bij de kinderen willen zijn die de tentoonstelling bezoeken en vervolgens zelf met de attributen aan de slag gaan. Hoe leggen ze de foto's uit? Cindy zelf kon het tot stand komen van de foto's heel goed duidelijk maken in elk geval. De Wunderkammer was een bizar extraatje.
Met de fiets gingen we de hitte weer in door een ander stukje van de stad, in oostelijke richting. De Julia Stockek Collection mochten we bekijken: video installaties verdeeld over twee verdiepingen, maar er bleek nog een extra verdieping te zijn, met een wenteltrap omhoog naar een video over bondage. Die was het meest indrukwekkend zeiden Riet en Louise. Zelf heb ik de wenteltrap gemist, maar veel van de video's kon ik waarderen, die met de playmobils in vijf episodes, de documentaire over transgenders in een achteraf barretje in Los Angeles, de grote hagelstenen video. De veelheid aan mogelijkheden om video in te zetten om iets duidelijk te maken, is me van vandaag bijgebleven.

29 augustus
De ochtend begint met fris weer, lekker om te fietsen. Je raakt gewend aan fietsen in een lange sliert door de stad. Het was aanmerkelijk drukker op straat maar men is toch zeer fietstolerant op alle drukke kruisingen. De eerste locatie was het Joods monument, met vlakbij! de plek waar de laatste verblijfplaats van Hitler deels verwoest en deels intact gebleven diep onder de grond ligt. De eerste indruk van de grote grijze betonblokken is vertrouwd omdat het al zo vaak op tv is geweest. Als je er dan tussendoor loopt merk je pas het effect van de hogere en lager blokken en de smalle gangen en het werken van het beton waardoor ook de vergankelijkheid zelfs van beton, zichtbaar is. Een hele mooie historische plek. Vervolgens met de fiets onder de Brandenburger Tor door om de locatie van de Biënnale te bekijken in de Akademie der Kunst. Er waren vier verdiepingen om te bekijken.
14124341 564552163670043 6534427607471160314 o14207639 564552160336710 3283678335851209875 o14231961 564552177003375 4840672409511316727 oWat me bij bleef is de uitleg over de Eelam Tamils die met hun poging om Sri Lanka om te turnen in een vreedzaam land, verloren van kapitalistische krachten. New Eelam suggereert dat het mogelijk is om de economische tussenhandel die zo fnuikend werkt op democratische samenlevingen over te slaan. Het digitale tijdperk maakt minimale inspanning van mensen mogelijk. Je kunt dwars door culturen en landsgrenzen heen actief zijn. Het bewijs zou Amazon.com zijn. Even doordenkend, je kan immers van thuis uit werken, kun je het bezit van een eigen huis ook overslaan. Waarom niet Streaming homes, betoogt de bedenker, Christopher Kulendran Thomas. Datzelfde mooie gebouw herbergde ook hele mooie installaties van textiel en ijzer, een landschap dat deels digitaal was en deels gemaakt van kunststof materiaal. Ook mooie en bijzondere video's over onder andere vluchtelingen die proberen een land te bereiken, kunstenaars die drones inzetten voor prachtige vergezichten van heuvels en schapen, drones to play, zogezegd. Vervolgens fietsten we weer een mooi stukje van de binnenstad door om bij de Deutsche Bank Kunsthalle te komen. Daar hadden Poolse kunstenaars met Berlijnse collega's de Common Affairs opgezet, een bescheiden maar grappige collectie met onder meer een video over hoe de kunstenaars met video apparatuur diverse locaties in Berlijn hadden bezocht om te kijken waar ze hun collectie wilden plaatsen. Een andere opmerkelijke bijdrage waren twee ansichtkaarten met diepe teksten erop. Een neem ik toch maar op van Tymek Borrowski (2016):
"Works of art (and the artists themselves) are like very mobile, very light iron fillings. They align the invisible links of "magnetic fields" of social tendencies, power and money structures. Because of that, even if artists don't understand the ongoing processes and social changes, they reflect them in their positions".
14203272 619851104859251 317868855186124455 n14107660 564552357003357 8704532145958690865 o14188546 564552450336681 5966862290578103227 oOp de Schlossplatz stond het voorlaatste stukje van de European School for Management and Technology garant voor een stukje Biënnale met een indrukwekkende documentaire die aannemelijk wist te maken dat blockchains, zoals gebruikt in bitcoinnetwerken het helemaal gaan maken en de voordelen die dat op zou leveren. Simon Denny en Linda Kantchev verzorgden de video, de plateaus met attributen en teksten. De sprintbaan in de tweede ruimte was ook bijzonder. Het nodigde twee NAU-ers uit om een sprintje te trekken. De fietstocht naar het laatste stukje Biënnale ging naar de Hallesches Ufer. In een grote loods werd het werk van meerdere kunstenaars tentoongesteld. Eem ervan was een serie gemanicuurde vrouwenhanden (Josephine Pryde) van verschillende leeftijden met mooie nagellak op, die je zittend op een treintje dat voorlangs reed kon bekijken. Ook de kleurige bouwsels van plastic en autobanden (Guan Xiao) en de glaswerken van Yngve Holen die het 'oog' (dat je op vissersbootjes wel ziet) omgezet had in een reeks van beelden die door de sobere kleuren en het effect van het licht op het glas op de muur een extra dimensie mee kregen. En als je denkt, OK genoeg, dan kan er toch nog wat bij... We fietsten naar Potzdammerplatz om alsnog de Daimler Art Collection te bekijken op de vierde verdieping van het prachtige oude kantoor. Het mooie kunstige schilderwerk van Adolf Fleischmann hing er als een retrospectief. Zo konden we de veelheid van zijn werk en de ontwikkelingen die hij doormaakte, die hij zelf via teksten aan ons doorgaf, bewonderen evenals de mogelijkheden van een beperkte hoeveelheid kleuren olieverf en ecoline, papier en linnen. Daar hing iets heel anders bij. Werk van de fotograaf die de iconische foto van de Marlborough cowboy heeft gemaakt. Een volle dag maar mooi en indrukwekkend in zijn verscheidenheid van kunstuitingen. Later bij een drankje, ging het nog over de eerste dag tegenover de tweede dag. Is er een generatiekloof tussen ons en jonge kunstenaars die maakt dat de video-installaties soms zo moeilijk te begrijpen zijn omdat we ze niet kunnen maken of gaat het om iets anders? We kwamen er niet uit.

30 augustus
De ochtend begon fris maar het was al zonnig en we bekeken de Bundestag, het regeringsgebouw, het kantoor van Angela Merkel en de Reichstag, allemaal even mooi gelegen in het centrum met in de verte het DB Hoofdstation van Berlijn. Vervolgens naar een ander treinstation, Hamburger Bahnhof. Daar was een retrospectief van Carl Andre. Deze Amerikaanse kunstenaar maakt bouwsels van steen, hout en teksten. Erg mooi allemaal en mooi geëxposeerd ook in een van de gebouwen van dit station. Neumann's installatie in een grote zaal was ook indrukwekkend. De suppoosten waren opvallend vriendelijk en zeer geneigd om iets te vertellen van het werk naar aanleiding van de zoveelste kijker die graag het hout of de steen wilde aanraken want dat mocht echt niet. Eenmaal door de vertrekken heen, weer terug bij de ingang, mocht je ook geen foto maken van de dames en heren die een van de kunststukken systematisch stonden in te pakken. De suppoost was onverbiddelijk en beklaagde zich over kijkers die naar deze tentoonstelling kwamen en vroegen waar de schilderijen hingen. Dat vond ze zo erg. Ik vroeg haar of ze hier als vrijwilliger stond. Nou nee zeg, je deed dit toch niet onbetaald. Het was evengoed maar 7 euro per uur, geen vetpot, zei ze. Vervolgens, want ja ze hield niet op met praten dus na een kleine 10 minuten heb ik haar toch maar onderbroken en hartelijk bedankt voor alle informatie, begon ze de tentoonstelling van Beuys te bejubelen. Ik had nog nooit van deze kunstenaar gehoord. Volgens Saskia was hij een van de hotemetoten in de tachtiger jaren. Iedere student op de kunstacademie kende zijn naam. Das Kapital heette deze tentoonstelling en dankzij Esther weten we dat de curator van het museum de spullen bij elkaar gezet heeft die allemaal toe werkten naar het laatste werk aan het einde van de zaal, die met de piano en de wiskundige? formules op vellen papier. De thema's Schuld, Territorium en Utopia stonden voor de collectie van mooie schilderijen, bijzondere objecten en prachtige videofilmpjes, zelfs een met Hanna Arendt en met Heidegger. Ik heb inmiddels begrepen dat Beuys uit Kleef kwam en dat daar ook van alles van hem te zien is. Heel indrukwekkend om dit zo te kunnen bekijken en verwonderd van het ene naar het andere te lopen. We hadden drie uur voor deze locatie en dat leek aan het begin heel wat. Toch was het te kort! De tentoonstelling van Gulsun Karamustafa's werk was ook heel mooi.
14138049 564552513670008 7118969610911439992 o14199374 1054033054664870 6310875097977437812 njulian rosefeldtOpnieuw een overzichtstentoonstelling van een voor mij onbekende kunstenaar die ongelooflijk veel werk maakte over alles wat Turks is gelet op de rol van van vrouwen, de rol van Turkse handelswaar, de vele periodes in de twintigste eeuw dat het onrustig was in Turkije, en de gevolgen daarvan voor steeds andere bevolkingsgroepen (om maar wat te noemen). Ze werkte met stof, ze maakte video's, ze had een maquette van haar geboortehuis, ze tekende, en maakte schilderijen. Een sterke vrouw kwam uit haar werk naar voren, een vrouw die vraagtekens zette en zet bij hoe het er in Turkije aan toeging. Ik ben benieuwd hoe ze de Erdogan periode ervaart. Inmiddels was het heel warm en zonnig geworden, heerlijk op de fiets. De voorlaatste bestemming was het Gemaelde museum. Daar was een speciale tentoonstelling van Velazquez in het bijzonder en van meerdere schilders uit dezelfde 17de eeuw uit Madrid, Sevilla, Valencia en Toledo. De grote zaal was speciaal ingericht om de werken van de Spaanse schilders goed tot hun recht te laten komen. Er was veel werk gemaakt van uitleg over de specifieke trends in de schilderkunst, over de contacten van schilders onderling en de alom grote invloed van koning Philip IV die bijzonder gesteld was op het werk van deze schilders en daar zijn paleizen en zelfs een speciale toren mee vol liet hangen. Een beetje daarvan konden we nu bewonderen en als je zo'n beetje murw van het mooie werk het niet laten kon, dan hingen alle zijpaden ook nog vol met mooiste werken van Rubens, Rembrandt, Hals en Vermeer. Alle schilders naar wie straten zijn vernoemd in de Pijp waren vertegenwoordigd. Er waren er nog veel meer maar die heb ik gewoon links laten liggen, dus niet Botticelli gezien of Titiaan bijvoorbeeld, zonde... Heel even een kalme fietstocht naar het hotel om ons op te maken voor de tentoonstelling van Frans van Tartwijk, Guda Koster, Thomas Bruggemann en FD Schlemme in de gele Schwartzsche Villa in Steglitz. Het was een geweldige locatie, een mooie ruimte die de groep met zijn vieren had gevuld en die Guda en Frans kort inleidden met hoe het zo gekomen was en wat ze geprobeerd hadden om uit te drukken met het zelfgekozen thema Sprung in die Leere. De landing op de maan was de inleiding om met deze groep waarvan iedereen ongeveer even oud is, werken bij elkaar te brengen die het thema ondersteunen. Het waren erg mooie werken. Het was wel een beetje zo dat je soms dacht, wat was het thema ook alweer, maar dat hinderde niet. Complimenten!
Ansicht Ausstellung kopieFrans over het balkon

31 augustus
Het zou vandaag warm worden en daar was iedereen op gekleed dus twee kleurige linten trokken door de stad naar de expositie "As if at home". Artists in Europe. Het eerste lint was opmerkelijk sneller aangekomen dan het tweede dus Guda liep al bezorgd voor de expo heen en weer, hoe het toch kon dat haar langzame groep zoveel sneller was dan de snelle groep van Frans. Jurriaan Benschop, de inleider van de tentoonstelling en tevens curator van de expositie vanuit Box Freiraum, was echter zeer charmant en deed alsof hij het helemaal niet erg vond dat hij pas zo laat mocht beginnen. Hij had een uitstekend verhaal dat echt prikkelde om zijn boek ook te kopen. Het thema dat hij via 11 kunstenaars liet uitdrukken ging over Identiteit. Dat thema had hij vaker zien terugkomen in de gesprekken die hij had gehad met kunstenaars in heel Europa. Dat kon gaan over: Waar kom ik vandaan? Wat is de betekenis van waar ik geboren ben en wat doet dat met mij/mijn werk (denk aan affiche van Selja Kameric; de video van Irina Bucan Botea met haar geënsceneerde gesprek over Roemenië versus de VS). Het kon ook gaan over de invloed van vroegere kunstenaars op het eigen werk zoals de invloed van Goya op de schilderijen van Valerie Favre en de interesse van Michael Borremans voor vroegere schildertechnieken. In beide gevallen gaat het volgens Benschop om bewustzijn van (je) geschiedenis. Een en ander werd geëxposeerd in een oude paardenstal met de originele voederbakken en ruwe muren die het werk erg mooi naar voren lieten komen. Benschop wil graag dat mensen met elkaar in gesprek komen over het werk en daarmee ook het gesprek over het thema Identiteit inhoud geven. Heel even gebeurde dat in de NAU groep met als een van de constateringen dat je gemakkelijker Europeaan voelt buiten Europa dan daarbinnen. Vanwege de te trage tweede groep schoot het Treptow park erbij in en aten we enigszins gehaast op een kruispunt in twee verschillende gelegenheden, lunch gerelateerde dingen.
14202739 10210611255627293 2386344493392428206 n14211995 10210611256187307 5494804224206732671 n14138843 1092063024164369 6228706416270856260 o

Daarna maakten we een fietstocht door de historisch beladen Karl Marx Allee, de brede laan om iedereen, maar vooral het Westen, te imponeren, en met flats die goed laten zien hoe deze vooral groot en functioneel moesten zijn en niet zozeer mooi. We passeerden nog de Joodse synagoge op weg naar de galerie van Spruth Magers waar werk hing van Alexandre Singh en Frank Stella. Dit waren heel verschillende exposities. Frank Stella had geweldig mooie schilderij-achtige dingen waarvan een deel was gebaseerd op oude Poolse houten synagogen en prachtige installaties van metaal. Alexandre Sing had een hoorspel in een donkere ruimte waarbij objecten een rol speelden. Ik heb dit niet afgekeken, dus behalve paniek zaaiende stemmen en lichten die aan en uitgingen, kan ik er niets over vertellen. De laatste expositie was in Martin Gropius Bau, vlakbij de restanten van de Berlijnse muur. Daar hingen de foto's van Thomas Struth en er was ook een video van hem waarin hij bijna aarzelend vertelt hoe de werken tot stand kwamen. Die toelichting hielp je wel om grip te krijgen op de keuze van onderwerpen/thema's van de immens grote foto's. De uitsmijter was de picknick op het oude vliegveld van Tempelhof. Naast vele anderen (Berlijners) zaten we op het gras bij de zoetjes ondergaande zon te eten en te lachen. Guda, Frans, Jans, Jos en Annemarie werden hartelijk bedankt in een sobere maar treffende toespraak. Bij het schemerlicht fietsen we terug naar het hotel, na zo'n 100 kilometer door Berlijn in vier dagen in een flitsend tempo van kunst naar kunst en van indruk naar indruk en van voornemens naar voornemens over wat we er allemaal mee gaan doen.

14231796 564552603669999 6811229468950460078 o14199523 10210611257827348 1353841598509128700 npicknick